Зачараваныя смерцю
Шрифт:
Работу любіў: дошку свежую, рубанак. Ува ўсіх тут ягоныя крэслы, палічкі, буфеты. Сорак гадоў на мэблевай фабрыцы. Брыгадзірам. Ні разу адсюль ён не выязджаў. Я выйшла замуж, завербавалася з мужам у Сібір на заробкі. Камары, машкара… У чыстым полі жылі… Сына там нарадзіла, дыфтэрыт — хоп, і задушыў. Сюды не прывезла… Ні сына, ні магілкі… Так і жыву… Дзе тая смерць? Хоць ты яе кліч… Усё жыццё па казармах, па інтэрнатах, па бараках…
На вяселлі ягоным гуляла… Як ён Лізку ўзяў… Не біў ён яе, не піў… Пакінула, як дзяцей выгадавалі, сына і дачку. Плакаў:
— Што я без
Я яму раіла:
— Саша, знайдзі добрую кабеціну. Сап'ешся.
— Шкляначку налью… Фігурнае катанне пагляджу і спаць лягу.
Піў, але не запіваў, як іншыя, і адэкалон «Гваздзікі», і шклоачышчальнікі п'юць. Зараз пляшка гарэлкі каштуе, як раней паліто. Піце волю! Ешце волю! Развалілі такую краіну! Дзяржаву! Пры Гарбачове, пры Ельцыне. А я і лес валіла, і шпалы на сабе цягала… Учора тры гадзіны стаяла ў чарзе малака купіць — і не хапіла. Нямецкую пасылку з падарункамі прынеслі, а мне яе не трэба. Немцы з аўчаркамі ідуць, а мы — у балоце, у вадзе… Бабы, дзеці… І каровы нашы стаяць з намі… Маўчаць…
Не хачу я нямецкага пячэння і нямецкіх цукерак. Не вазьму!
Во! Гэтак мы з ім сядзем на лаўцы… Ён газеты пачытае, мне раскажа. Развалілі такую краіну! Раскралі… Ходзяць чуткі… Людзі бачаць… Пайшлі ў лес у грыбы, а там вогнішча: выцягвалі прасціны новыя, шкарпэткі… Шкодніцтва! Кілбасу закопваюць… Кансервы… Прадалі такую краіну! Ашукалі народ… А я лес валіла, шпалы на сабе цягала… Была і за мужчыну, і за каня. Паесці не заўсёды было, але чырвоную грамату дадуць… Я ганарлівая… Я стаханаўкай была і дэпутатам. Я думала, што калісьці буду добра жыць. Верыла. А выйшла — ашуканства… Вялікае ашуканства…
Пра смерць ён ніколі, ні слова. Можа, аб адным дні рашыўся? А я даклікацца, дапрасіцца яе не магу…
Старыя раней сядзяць на лаўцы. Бесклапотна. А зараз на пенсію не пражывеш. Хто бутэлькі па горадзе збірае. Хто ля царквы з шапкай стаіць. А хто талоны прадасць, купоны. Гарэлку. У нас затапталі ў вінным аддзеле чалавека… Я гарбатку без булачкі пап'ю і добра. У вайну думалася белага хлеба ўволю наесціся. І цяпер. Але я апошняе з двара вынесу, аддам, толькі б вайны не было.
З мэблевай фабрыкі труну прывезлі яго таварышы. Прыгожая труна, сасной пахла. Ён любіў дрэва, сасну… Любіў бярозу, ліпу, але сасну больш. На работу раніцаю вясёлы бяжыць, жартуе. Вернецца, у дом не спяшаецца. Пакуль святло не запаляць, як перачэквае. У двары — людзі, дзеці. Барак наш быў вясёлы, дружны. Мы жылі ўсе разам, адной сям'ёй і ў будні дзень, і ў свята. У цябе няма — я дам, а ў мяне не стала — ты прынясеш. На дэманстрацыі хадзілі, апранемся чыста, дзецям шарыкі чырвоныя купім…
Усё жыццё працавалі, будавалі сацыялізм. А цяпер кажуць, што сацыялізм скончыўся.
Цягнікі грымяць-грукочуць. Чужыя людзі, што вам трэба? Старасць — журба…
Прынёс ён з работы вялікую скрынку з чырвоным бантам. Паказаў.
— На пенсію праводзілі. Урачыста. Гадзіннік падаравалі. На сцяну павешу: цік-так, цік-так…
— Адпачнеш, Саша. Нагарбаціліся мы. Досыць. — Кажу гэтак
Два месяцы пасядзеў на лаўцы. Сумны. Няголены.
Сядзіць і маўчыць. Апошні тыдзень слова нікому не сказаў. Ката пакліча. За-мо-о-оўк чалавек перад смерцю… Толькі глядзеў на ўсё…
Хаджу-хаджу, азірнуся: здаецца, ён ідзе, за спінаю стаіць… Азірнуся — нікога… На сорак першы дзень яго дачка стала тут жыць. З Магадана прыехала з дзецьмі, без свайго кутка мучылася. Стары барак, а ўсё ж свой дом. Маладая, думае, што часова. А можа, як і мы, на ўсё жыццё…
Чужыя людзі, што вам трэба? Не дапрошвайце, не дапытвайце… Аднолькавай смерці няма… Чуеце, як цягнікі грукочуць…
Гісторыя пра тое, што, калі знойдзеце ў сябе пад падушкай шматок гальштука і курыныя косці, гальштук можна павесіць на крыжы пры дарозе, а косці аддаць чорнаму сабаку. Тамара Сухавей — афіцыянтка, 29 гадоў
— …Малая была я, прыйшла са школы, лягла, а раніцаю не ўстала з пасцелі. Павезлі да доктара — няма дыягназу. Тады кінуліся бабак шукаць, шаптуху. Далі нам адрас, паляцелі па тым адрасе. Бабка кінула на карты і кажа маці:
— Прыйдзеце дадому, распарыце падушку, на якой дачка спіць, там знойдзеце шматок гальштука і курыныя косці. Гальштук павесьце на крыжы пры дарозе, а косьці аддайце чорнаму сабаку. Дачка падымецца і пойдзе. Свякроў заваражыла.
Нічога добрага, прыгожага я ў жыцці не бачыла, і труцілася, і вешалася…
Я сама з вёскі, прыехала ў горад, усіх баялася. Але ўсе едуць у горад, і — я. Старэйшая сястра тут жыла, яна мяне забрала: «Паступіш у вучэльню, станеш афіцыянткай. Ты прыгожая, Томка. Знойдзеш сабе мужа-вайскоўца. Лётчыка!»
Першы муж у мяне быў кульгавы, маленькі. Сяброўкі адгаворвалі: «Навошта ён табе? Ён хворы, хутка памрэ. Да цябе такія хлопцы заляцаюцца!» А я з дзяцінства любіла фільмы пра вайну, дзе жанчыны чакаюць сваіх мужыкоў з фронту, хоць бы які вярнуўся — без ног, без рук, але жывы. Да нас у вёску аднаго прывезлі без абедзвюх ног, дык жонка яго па двары на руках насіла. А ён піў, пакасціў. Паваляецца, яна яго падыме, у ночвах памые і пасадзіць на чыстую пасцель…
Я не разумела, што такое — каханне, я і цяпер не ведаю, што гэта такое, я яго пашкадавала, прылашчыла. Мы прыжылі з ім траіх дзяцей, і ён пачаў піць, ганяўся за мной з малатком…
Ужо другім дзіцем хадзіла, калі з вёскі прыйшла тэлеграма: «Прыязджай на пахаванне. Маці». Цыганка перад гэтым мне на вакзале наваражыла:
— Чакае цябе далёкая дарога. Пахаваеш бацьку і будзеш доўга плакаць.
Не паверыла. Бацька быў здаровы, спакойны. Маці п'янствавала, з раніцы ляжыць, а ён і карову падоіць, і бульбы наварыць — усё сам. Ён моцна яе кахаў, яна яго прываражыла: яна нешта ведала, нейкае зелле.
Сяджу ля труны, плачу, суседская дзяўчынка мне шэпча:
— Цётка Тома, баба дзеда чыгуном забіла, а мне сказала, каб я маўчала, яна купіць кіло шакаладных цукерак.